giaitriviet

Vụ án đặc biệt nghiêm trọng xảy ra rạng sáng 3/9 tại Đồng Nai tiếp tục đặt ra câu hỏi lớn: vì sao một cuộc chia tay lại có thể dẫn tới thảm kịch cướp đi sinh mạng nhiều người trong cùng một gia đình hoàn toàn xa lạ với nghi phạm?

Trao đổi với phóng viên dưới góc nhìn xã hội học tội phạm, Thượng tá, Tiến sĩ Lê Hoàng Việt Lâm — giảng viên Khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Trường Đại học An ninh nhân dân — cho rằng cách nói “chỉ vì bị chia tay mà gây án” là một cách giải thích quá đơn giản, thậm chí che lấp những nguy cơ đã âm ỉ từ rất lâu trước đó.

“Bị chia tay” chỉ là giọt nước cuối cùng

Theo Tiến sĩ Lâm, không nên gộp tất cả các vụ nhiều người trong một gia đình bị sát hại vào chung một loại tội phạm hay quy về một nguyên nhân duy nhất. Nhưng riêng nhóm vụ việc bắt nguồn từ quan hệ tình cảm, có những yếu tố lặp đi lặp lại: mâu thuẫn hoặc đổ vỡ quan hệ, cảm giác bị từ chối, tâm lý chiếm hữu, sự bất mãn tích tụ, rồi đến đe dọa và chuẩn bị hành vi.

Ông cũng lưu ý rằng vài vụ án gây chấn động chưa đủ để kết luận loại tội phạm này đang gia tăng. Muốn nói tới xu hướng thì phải có thống kê nhiều năm về số vụ, số nạn nhân, quan hệ giữa hung thủ và nạn nhân, động cơ và tỷ lệ trên dân số.

Về nguyên nhân gốc rễ, vị chuyên gia đề nghị phân biệt rạch ròi ba khái niệm: nguyên nhân, động cơ và tác nhân kích hoạt. “Bị chia tay” chỉ là sự kiện gần nhất, không thể tự nó lý giải hành vi phạm tội. Hàng triệu người từng đổ vỡ tình cảm nhưng tuyệt đại đa số không dùng tới bạo lực.

Nguyên nhân sâu xa thường là tổ hợp của nhiều thứ: khả năng điều chỉnh cảm xúc kém, tư duy chiếm hữu, kinh nghiệm bạo lực trong quá khứ, quan niệm lệch lạc về tình yêu và danh dự, chất kích thích, áp lực kinh tế và việc làm, cùng sự thiếu vắng nguồn lực hỗ trợ.

“Động cơ của người gây án có thể là trả thù, giành lại quyền kiểm soát hoặc trừng phạt người đã từ chối mình. Vì thế, cách nói ‘chỉ vì chia tay mà gây án’ quá đơn giản và có thể che khuất những yếu tố nguy cơ đã hình thành từ trước”, Thượng tá, Tiến sĩ Lê Hoàng Việt Lâm phân tích.

Ông chỉ ra một biến dạng nguy hiểm: tình yêu bị hiểu sai thành “quyền sở hữu”. Từ nhận thức lệch lạc đó hình thành cả một chuỗi hành vi kiểm soát — nhắn tin liên tục, đòi mật khẩu, theo dõi vị trí, xuất hiện ngoài ý muốn và đe dọa.

Với người trẻ, khả năng kiểm soát xung động và ứng phó với thất bại vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nhưng tuổi trẻ không phải nguyên nhân của bạo lực. Câu hỏi thực sự là họ có được dạy về ranh giới cá nhân, quyền từ chối và cách xử lý một cuộc đổ vỡ hay không.

“Con đường tiến tới bạo lực” và những nấc thang bị bỏ qua

Không phải lời nói giận dữ nào cũng dẫn tới bạo lực. Nhưng theo Tiến sĩ Lâm, nguy cơ tăng vọt khi hành vi chuyển từ cảm xúc sang ý định, rồi từ ý định sang chuẩn bị.

Trong đánh giá nguy cơ có khái niệm “pathway to violence” — con đường tiến tới bạo lực. Quá trình này thường đi qua các bước: hình thành bất mãn, ám ảnh về đối tượng, xuất hiện suy nghĩ bạo lực, nghiên cứu hoặc lập kế hoạch, chuẩn bị phương tiện, tiếp cận mục tiêu và cuối cùng là thực hiện hành vi.

Những dấu hiệu cần đặc biệt chú ý gồm: lời đe dọa ngày càng thường xuyên và cụ thể; tuyên bố sẽ làm hại người khác; theo dõi nơi ở, nơi làm việc; dò xét lịch trình; tìm cách xâm nhập trái phép; chuẩn bị hoặc mang theo công cụ nguy hiểm; liên tục vượt qua những ranh giới mà nạn nhân đã đặt ra.

Khi nhiều biểu hiện xuất hiện cùng lúc, đó không còn là lời nói lúc nóng giận nữa mà phải được nhìn nhận như một tổ hợp nguy cơ.

Chiếu vào vụ án Đồng Nai, theo thông tin ban đầu, trước khi sự việc xảy ra đã xuất hiện tin nhắn đe dọa, sau đó nghi phạm mang theo dao và tìm cách đột nhập nhà bạn gái cũ. Những dữ kiện này còn phải được cơ quan điều tra làm rõ, nhưng dưới góc độ đánh giá nguy cơ, đó là các hành vi không thể xem nhẹ.

Khi cơn giận chuyển sang “mục tiêu thay thế”

Một chi tiết khiến dư luận khó hiểu nhất: nghi phạm khai không quen biết, không hề có mâu thuẫn với gia đình các nạn nhân. Vì sao sự tức giận nhắm vào một người lại đổ lên những người hoàn toàn không liên quan?

Tiến sĩ Lâm cho biết trong xã hội học và tâm lý học có khái niệm “displaced aggression” — sự chuyển hướng hành vi gây hấn. Khi không thể tiếp cận nguồn gây tức giận ban đầu, hoặc khi mục tiêu bị cản trở, sự gây hấn có thể chuyển sang một đối tượng khác.

Tuy vậy, ông nhấn mạnh đây chỉ là cơ chế tâm lý dùng để đặt giả thuyết khoa học, tuyệt đối không được coi là kết luận về động cơ cụ thể của nghi phạm. Động cơ thực tế phải được xác định bằng lời khai, dữ liệu điện tử, diễn biến hiện trường, kết quả giám định và toàn bộ chứng cứ do cơ quan điều tra thu thập.

“Ở cấp cá nhân và gia đình, cần giáo dục về quyền từ chối, ranh giới cá nhân và kỹ năng giải quyết xung đột. Nhà trường cần coi giáo dục cảm xúc, quan hệ lành mạnh, khả năng ứng phó với thất bại và kỹ năng tìm kiếm trợ giúp là một phần của phòng ngừa bạo lực trong thanh thiếu niên”, vị chuyên gia nêu quan điểm.

Rượu bia và sức khỏe tâm thần: không phải lời giải thích đầy đủ

Rượu bia có thể làm suy giảm khả năng phán đoán, kiểm soát hành vi và đánh giá hậu quả, đồng thời làm tăng tính bốc đồng và biến động cảm xúc. Nhưng Tiến sĩ Lâm cảnh báo: rượu là yếu tố làm tăng nguy cơ, khiến một người dễ “mất phanh”, chứ không phải lời giải thích đầy đủ cho tội phạm.

Dưới góc nhìn xã hội học tội phạm, cần phân biệt yếu tố sinh tội với yếu tố thúc đẩy. Rượu có thể thúc đẩy sự bộc phát của nguy cơ đã tồn tại sẵn, nhưng không tự sản sinh ra động cơ trả thù, tâm lý chiếm hữu hay ý định bạo lực.

Tương tự, ông phản đối việc vội vàng quy một hành vi đặc biệt nghiêm trọng cho “bệnh tâm thần”. Mức độ nghiêm trọng hay khó hiểu của hành vi không phải là tiêu chuẩn chẩn đoán. Với một vụ án cụ thể, cần xem xét toàn diện tiền sử bệnh lý, hồ sơ điều trị, biểu hiện trước — trong — sau khi gây án, khả năng nhận thức thực tại, nhận thức hậu quả, khả năng điều khiển hành vi và kết quả giám định pháp y tâm thần khi có căn cứ.

Bị đe dọa sau chia tay, phải làm gì?

Nguyên tắc quan trọng nhất, theo Tiến sĩ Lâm, là đừng bao giờ xem nhẹ một chuỗi hành vi đe dọa chỉ vì mình từng có quan hệ tình cảm với người đó.

Nếu đã xuất hiện đe dọa, theo dõi hoặc tìm cách tiếp cận trái ý muốn, nạn nhân không nên gặp riêng để “nói chuyện cho rõ”, đặc biệt là ở nơi vắng người.

• Thông báo cho người thân, bạn bè, nhà trường hoặc cơ quan
• Xây dựng phương án bảo đảm an toàn, chú ý việc đi lại và bảo mật tài khoản
• Lưu giữ có hệ thống tin nhắn, cuộc gọi, hình ảnh camera, lịch sử liên lạc, thời gian và địa điểm từng bị theo dõi, thông tin nhân chứng
• Trình báo sớm cho công an cơ sở

Một lời đe dọa riêng lẻ có thể chưa nói lên toàn bộ nguy cơ, nhưng chuỗi dữ liệu theo thời gian sẽ cho thấy mức độ leo thang. Khi nguy hiểm đã cận kề, ưu tiên trước hết là rời khỏi khu vực nguy hiểm, tìm đến nơi an toàn và báo ngay cho lực lượng công an.

Khoảng trống lớn nhất: thông tin bị phân mảnh

Theo vị chuyên gia, khoảng trống lớn nhất trong cơ chế can thiệp hiện nay thường không phải là thiếu thông tin, mà là thông tin bị phân mảnh.

Gia đình biết một người nhiều lần đe dọa; nhà trường nhận thấy hành vi bất thường; nạn nhân có tin nhắn quấy rối; công an cơ sở từng tiếp nhận một phản ánh; cơ sở y tế có thể biết vấn đề liên quan rượu bia, chất gây nghiện hoặc khủng hoảng tâm lý. Mỗi mảnh đứng riêng thì nguy cơ rất dễ bị đánh giá thấp.

Vì thế, việc đánh giá nguy cơ cần sự phối hợp giữa lực lượng thực thi pháp luật, giáo dục, y tế và chuyên gia sức khỏe tâm thần; tập trung vào hành vi cụ thể và sự tiến triển của nguy cơ thay vì gắn nhãn con người.

Truyền thông cũng cần lấy nạn nhân và mục tiêu phòng ngừa làm trung tâm: hạn chế những cách gọi như “điên tình”, không thần thoại hóa người gây án, không mô tả quá chi tiết phương thức phạm tội hay biến nghi phạm thành nhân vật nổi tiếng. Thay vào đó, báo chí cần giúp công chúng nhận diện dấu hiệu cảnh báo, cách tìm kiếm trợ giúp và trách nhiệm của cộng đồng.

Tiến sĩ Lâm đề xuất lực lượng công an nghiên cứu xây dựng quy trình đánh giá nguy cơ thống nhất với những trường hợp có đe dọa nghiêm trọng, bạo lực gia đình, theo dõi hoặc quấy rối dai dẳng sau chia tay; đồng thời hình thành cơ chế phối hợp đa ngành để “hội chẩn nguy cơ”. Mục tiêu không phải dự đoán ai chắc chắn sẽ phạm tội, mà là phát hiện người đang tiến gần hơn tới hành vi bạo lực để can thiệp kịp thời.

Diễn biến vụ án

Sau khi chia tay bạn gái, Nguyễn Đức Anh (SN 2005, trú phường Hố Nai) mang theo dao tìm đến nhà cô gái vào rạng sáng 3/9 nhưng không vào được. Nghi phạm sau đó trèo qua mái nhà hàng xóm, đột nhập và tấn công gia đình anh N.V.Q.

Hậu quả, 3 người trong gia đình tử vong, riêng anh Q. bị thương nặng. Khi Công an xã Bình Minh có mặt, Đức Anh mở cổng và bị khống chế, bắt giữ.

Hiện nghi phạm đang được điều trị tại cơ sở y tế và bị giám sát nghiêm ngặt. Đến chiều 4/9, sức khỏe nạn nhân sống sót đã ổn định. Vụ án đang được Công an thành phố Đồng Nai tiếp tục điều tra, làm rõ.